Kasuri Tuladan Kain, Kacupak Tuladan Batuang

Falsafah Pakaian Pangulu

Untua Dipakai Hiduik Banagari

 

 

 

Sakapua Siriah, Pengantar kata

Kaganti siriah nan sakapua –

umpamo rokok nan sabatang –

tacinto bajawek tangan –

jo diri dunsanak nan basamo –

kok untuang pambari Allah –

kasuri tuladan kain –

kacupak taladan batuang –

Akan ganti sekapur sirih, umpama rokok yang sebatang, maksud hendak berjabatan tangan, dengan masing-masing diri dunsanak bersama Jika ada untung pemberian Allah, akan menjadi suri teladan kain, menjadi cupak teladan acuan bersama.

 

Tulisan nan ambo buekko –

sabab ba alah dek baitu –

aluran badan diri ambo –

tantangan tulih manulih –

aka singkek pandapek kurang –

ilimu di tuhan tasimpan nyo –

tapi samantangpun baitu –

bapalun paham nan haluih –

dek ujuik manantang bana –

jan kalah sabalun parang –

dipabulek hati nurani –

untuang tasarah bagian –

walau ka angok angok ikan –

bogo ka nyawo nyawo patuang –

patah kapak batungkek paruah –

namun nan niaik dalam hati –

mungkasuik tatap basampaian –

 

Jika di ungkapkan dalam bahasa Indonesia, isinya kira-kira sebagai berikut ; (Tulisan yang hamba bikin ini, sebab karenanya, setentang badan diri, sehubungan tulis menulis, akal masih pendek dan pendapat masih kurang, ilmu di Tuhan tersimpannya. Tapi, sungguhpun demikian, bersimpul keinginan yang halus, karena ingin mengujudkan yang benar, agar jangan kalah sebelum perang, di bulatkan hati nurani, untuang terserah pada bagian (nasib), walau sangat susak sebagai ikan bernafas, walau dalam keadaan sulit bernafas sekalipun, patah sayap bertongkat paruh, namun yang tersirat di dalam hati, maksud tetap akan disampaikan).

 

Dalam ungkapan bahasa budaya Minangkabau ini, tampak jelas bahwa ada ada pengakuan dan sekaligus rasa tawadhu’ atau tidak menyombongkan diri, bahwa sebagai manusia ilmu tetap kurang. Yang maha berilmu itu hanya Allah semata sebagai di ungkapkan “aka singkek pandapek kurang – ilimu di tuhan tasimpan nyo – artinya, akal masih pendek dan pendapat masih kurang, ilmu di Tuhan tersimpannya.”

 

Pengakuan terhadap kekurangan diri ini menjadikan seseorang tetap berupaya untuk maju. Dorongan untuk berbuat lebih baik itu, terungkap di dalam kalimat “tapi samantangpun baitu – bapalun paham nan haluih – dek ujuik manantang bana – jan kalah sabalun parang jan kalah sabalun parang – dipabulek hati nurani – untuang tasarah bagian –.

Maknanya sungguhpun banyak kekuarangan dan keterbatasan yang dipunyai, ada bersimpul keinginan yang halus yang ternukil dalam nurani, karena ingin mengujudkan yang benar, agar jangan kalah sebelum perang, di bulatkan hati nurani, untung terserah pada bagian (nasib)”.

Di sini kita lihat ada pemahaman dan tekad yang bulat hendak meraih keberhasilan mesti diikuti oleh tawakkal kepada Allah Subhanahu wa Ta’ala.

Kesadaran akan kekurangan diri, manakala memiliki tekad kuat di dalam hati, diiringi dengan usaha sekuat tenaga untuk meujudkan keinginan hati tersebut, serta dipandu oleh tawakkal kepada Allah, adalah modal utama untuk maju.

Di sini terletak nilai kearifan lokal Minangkabau, agar setiap generasi itu memikili cita-cita tinggi, rajin bekerja, dan bertawakkal kepada Allah.

 

Di cubo juo bagulambek –

hanyo harapan dari ambo –

kapado dunsanak bakuliliang –

kok basuo kalimaik nan ndak jaleh –

titiak jo koma nan salah latak –

usah dicacek langkah sumbang –

sabab baitu kato ambo –

dalam diri ambolah yakin –

sadonyo dunsanak nan datangko –

tantu bakandak tabu nan manih –

kok tabu tibarau tasuo –

itu nan ado diambo –

pado manjadi upek puji –

jan jatuah dihimpok janjang –

 nak jan mambarek ka akiraik –

ambo nak mintak di ma’afkan.

           

Indonesianya (Dicoba pelan-pelan berangsur-angsur, menjadi harapan dari hamba, kepada dunsanak sekeliling, jika bertemu kalimat yang tidak jelas, titik dan koma salah letak, janganlah di cari langkah yang sumbang letaknya. Sebab demikian harapan hamba, dalam diri hamba ada keyakinan, bahwa semua dunsanak yang datang ini, tentu semua berkehendak tebu yang manis. Kalau tebu tibarau, yang tersua, karena itulah yang ada pada hamba. Daripada menjadi umpat puji, agar jangan jatuh ditimpa tangga, agar jangan memberati di akhirat, hamba lebih dahulu hendak meminta dimaafkan).

            Dalam bertutur kata ada kaidah di Minangkabau “bakato di bawah-bawah”yang mengandung makna ada keharusan tidak boleh membanggakan diri.

Kearifan ini adalah termasuk ajaran syarak, yaitu “kullu dzi ‘ilmin ‘alimun” artinya setiap yang berilmu, masih ada yang lebih berilmu.

Dalam ungkapan keseharian kini disebutkan, di atas langit masih ada langit.

Takabur dan menyombongkan diri satu sikap tercela di dalam tata pergaulan Masyarakat Adat.

Sikap tawadhu’ atau tidak menyombongkan diri itu, terlihat dari cara berucap dan menyampaikan maksud tujuan. Di sini kita melihat kekuatan kata di Minangkabau itu.

 

Seperti di ungkapkan di atas, kita belum tentu dapat memenuhi kehendak semua orang. Walau semua orang yang datang mengharapkan sesuatu yang menyenangkan dan memuaskan hatinya.

Seperti di ungkapan “sadonyo dunsanak nan datangko – tantu bakandak tabu nan manih” – Adalah satu keniscayaan bahwa semua semua berkehendak tebu yang manis.

Namun dalam realita kehidupan, tidak semuanya manis. Ada juga yang hambar tidak berasa. Di sinilah terletak kearifan itu, bahwa “ kok tabu tibarau tasuo – itu nan ado diambo –. Kalau tebu tibarau, yang tersua, karena itulah yang ada pada hamba.

Agar tida terjadi umpatan, yang dapat berakibat kepada putusnya hubungan atau rusaknya kekeluargaan dan kekerabatan, maka rela dan maaf sangat diperlukan.

Umumnya orang akan memulai pembicaraannya dengan kalimat seperti di ungkapan ini, “pado manjadi upek puji – jan jatuah dihimpok janjang – nak jan mambarek ka akiraik – ambo nak mintak di ma’afkan”. Kemaafan berkaitan dengan kebahagiaan di dunia, karena hubungan silaturahim tetap baik, dan di akhirat juga mendapatkan pahala. Kalimat ini, menjadi bukti bahwa di dalam bertutur kata, orang Minangkabau tidak semata memikirkan wujud duniawi semata, tapi juga berfikir untuk kehidupan akhiratnya.

 

 

Barieh balabeh minangkabau - sanitiak tiado hilang - sabarih bapantang lipua - nan salilik gunuang Marapi - sa edaran Sago jo Singgalang - salingka Talang jo Kurinci - sampai kalauik nan sabideh - warih nan samo kito jawek - kato pusako nan diganggam - ka ateh ta ambun jantan - kabawah ta kasik bulan - niniak moyang punyo hulayaik - hak nyato bapunyo - ganggam nyato ba untuak - salaruik salamo nangko - namo nyo kito urang minang - dek ketek kurang pangana - lah gadang aka pailang - jalanlah dialiah urang lalu - cupak dipapek rang panggaleh - dek elok kilek loyang datang - intan tasangko kilek kaco - disangko bulek daun nipah - kiro nyo picak ba pasagi - diliek lipek ndak barubah - dikambang tabuak tiok ragi - pado wakatu iko kini - lalok sakalok ba rasian - pikia nan palito hati - nanang nan baribu aka - dalam tanang bana mandatang - paham tibo aka baranti - bana lah timbua sandiri nyo - asah kamudi disamoan - jikok padoman dibatua an - samo mancinto ka nan baiak - kok indak tajajak tanah tapi - indak kudaraik dari kito - hanyo kuaso dari tuhan - sasek suruik talangkah kumbali - pulang nyo ka balabeh juo - baitu adaik nan bapakai - kok sasek diujuang jalan - ba baliak ka pangka jalan - kito pilin aka nan tigo - suatu nan jahia janyo aka - kaduo mustahia janyo aka - katigo nan wajib janyo aka - baiyo iyo jo adi - ba tido tido jo kako - barundiang jo niniak mamak - sarato nan tuo cadiak pandai - langkok jo imam jo tuangku - nan mudo arih budiman -bundo kanduang samo di dalam - asah lai duduak jo mupakaik - nak dapek bulek nan sagoloang - nak buliah picak nan salayang - saukua kito nan basamo - kito babaliak ba nagari.

 

Melah nyo barih dek pangulu

Nan mudo utang mamakai

Kok lah janiah aia di ulu

Tando muaro kasalasai

 

Manuruik pitua minangkabau - kalau rang mudo tanah minang - tantu sajo tabagi duo - nan partamo namo nyo anak bujang - nan kaduo namo nyo anak gadih - kalau di gabuang kaduonyo - jo caro bahaso ibu - sabutan nyo uda jo uni - surang bujang nan surang gadih - imbauan sarupo itu - bapakai sajak lahia kadunia - sampai kapado nyo lah kawin - kutiko lubuak alah bapancang - nan padang alah barajok - nan bujang lai pai ka rumah urang - nan gadih lah naiak rang sumando - kalau nan sipaik anak bujang - paliang indak tabagi tigo - partamo bujang Parisau - nan kaduo bujang Pangusau - nan katigo bujang Pusako - buliah dipiliah salah satu - bujang nan ma kakito pakai. Kalau nan untuak anak gadih - buliah dibagi tigo pulo - nan partamo gadih Alang alang - nan kaduo gadih Bungo malua - nan katigo gadih Bungo cangkeh - kok dicaliak mamangan minangkabau - nan tapakai di anak gadih - mancaliak batihnyo sajo lai sulik - apo lai mancaliak muko - kok diambiak arati kato - gadih pusako tanah minang - tasimpan di kasah rumin - nan diam di ateh anjuang - umpamo padi ranik jintan - nan tumbuah dilereang bukik - sacotok usah dek ayam - satangkai usah dek pipik - pandai manjaik manarawang - kok tanun nan inyo kacak - sarik lah kain tabangkalai - kok dicaliak masak kamasak - lah cukuik sadonyo ragam gulai - jokok dicaliak salampih lai - di zaman maso saisuak - niniak mamak mambuek rumah - asah banamo rumah gadang - labiah banyak marusuak jalan - kok indak mambalakang bana - ka jalan gadang nan lah ado - indak sarupo maso kini - dicaliak urang mambuek rumah - basasak an katapi jalan - dek sabab karano itu. Dicaliak ma’ana kato - dirunuik kato nan tadi - anak gadih di minangkabau - indak buliah manjadi cover - samisa iyasan sampul majalah - nan banyak kito caliak kini - sabab ba alah dek baitu - padusi di minang kabau - nan di imbau jo bundokanduang - bamulia an sapanjang adaik - lah rintang duduak jo sukatan - dek sabutan untuak baliau - ambun puro ganggaman kunci - kok harato lah tibo ateh rumah - padi lah naiak kateh lumbuang - kunci baliau nan mamacik - pasak baliau nan mangungkuang - pandai mambagi samo banyak - bijak manimbang samo barek - mahia maukua samo panjang - walau dicaliak maso kini - dek laku satangah niniak mamak - bakato kareh tiok hari - ma hariak ma antam tanah - batampuak buliah nyo jinjiang - batali buliah nyo irik - buliah nyo itam nyo putiahan - bulek sagolek kato inyo - dek sabab karano itu - lah banyak sawah nan tagadai - baiak tasando jo tajua - lah tandeh sawah jo ladang - gurun caia taruko tandeh - itu pulo pangka bala nyo - lah banyak padusi nan marasai - langkah lah banyak nan takabek - nan indak untuak nan nyo tariak - nan indak baban nan inyo pikua - lah pai manjawek upah - baiak manumbuak jamua urang - atau pai basiang parak - ado nan pai batanam - komah lah samo kito caliak - dek harato lah licin tandeh - kutiko badan lah gaek - pai ma unyi panti jompo - anak indaklo ma acuahan - kok lai juo bapusako - tantu indak co itu bana.

            Sabuah lai nan takana - ka uda jo uni maso kini - falsafah pakaian lah nyo tuka - nan lai manuruik adaik - falsafah pakaian minangkabau - pakaian palampok tubuah - pakaian pandindiang tubuah - pakaian panutuik malu - pakaian panutuik auraik - kok pakaian palampok tubuah - tantu lah bisa kito caliak - apobilo barang nan dilampok - jaleh ndak bisa kito caliak - dari subaliak nan malampok - kok pakaian pandindiang tubuah - tantu sajo baitu pulo - barang nan kito dindiang - lah jaleh indak kanampak - dari baliak nan mandindiang - kok pakaian panutuik malu - nan kamambuek kito malu - paralu ditutuik rancak rancak - agak saketek buliah mewah - nak tatutuik malu dari kaum - indak kamungkin do raso nyo - kalau kito pai baralek - jo pakaian nan alah cabiak - kaum kito sato dapek malu - tapi kini dek uni jo uda - guno pakaian pambungkuih tubuah - lah bisa kito bayangan - kalau barang nan kito bungkuih - lah jaleh samo bantuak nyo - jo bantuak bungkuih nan dilua - kok dapek uni jo uda - nan ado diranah minang - ijan tabao rendoang pulo - nan sasuai jo bunyi pantun.

Barakik rakik ka hulu

Baranang ranang katapian

Basakik sakik daulu

Basanang sanang kamudian

 

Elok nagari dek pangulu

Rancak nyo kampuang dek nan tuo

Elok musajik dek tuanku

Rancak tapian dek nan mudo

 

Falsafah Pakaian Pangulu Dalam Pantun Adaik

 

Saluak :

 

Takanak saluak palangai

Bayangan isi dalam kulik

Panjang ndak dapek kito ukua

 Nan sipaik baliau cadiak pandai

 – Walau batenggang di nan rumik

 – Bapantang langkah ka talanjua

 

Leba ndak dapek kito bidai

Tiok karuik aka manjala

Tiok katuak budi marangkak

 Jadi pangulu kok lai pandai

 – Pandai bacupak di nan data

 – Indak namuah bakisa tagak

 

Dalam lilik baundang-undang

Salilik lingkaran kaniang

Ikek santuang dikapalo

 Kalau nyo langkah nan lah sumbang

 – Tando nyo paham lah bapaliang

 – Dunia akiraik kabinaso

 

Tampuak dek paham tiok lipek

Lebanyo pandindiang kampuang

Panjang pandukuang anak kamanakan

 Suko pangasiah ka nan ketek

 – Batu ketek acok manaruang

 – Ukua lah langkah ka bajalan

 

Hamparan rumah nan gadang

Paraok gonjoang nan ampek

Payuang panji marawa basa

 Kok tumbuah bana basilang

 – Kok datang sudi jo siasek

 – Indak bakisa di nan bana

 

Tampek bataduah kahujanan

Tampek balinduang kapanasan

Iyo dek anak kamanakan

 Tibo dimato indak bapiciangan

 – Tibo diparuik indak bakampihan

 – Nan bana samo ditagak-an

 

Nan sapayuang sapatagak

Dibawah payuang dilingkuang cupak

Manjala masuak nagari

 Tapijak dibaro hitam tapak

 – Tapijak didarah sirah tapak

 – Warih nan samo dironggohi

 

Kapa-i tampek batanyo

Kapulang bakeh babarito

Kusuik nan kamanyalasai

 Walau ba-a coba an tibo

 – Baiman taguah didado

 – Bapantang kusuik ndak salasai

 

Karuah nan kamanjaniahi

Hukum adia katonyo bana

Sapakaik warih mandiri-an

 Nak aman koto jo nagari

 – Lahia jo batin jan batuka

 – Indak manampuah rusuak jalan

 

Baju :

 

Babaju hitam gadang langan

Langan tasenseang ndak pambangih

Pa apuih miang dalam kampuang

 Kalau mambimbiang kamanakan

 – Mamahek jan dilua garih

 – Nak jan bacacek dalam kampuang

 

Pangipeh hangek nak nyo dingin

Siba batanti baliak balah

Baturap jo banang makau

 Indak bakucak lahia batin

 – Kok tasuo gadang baralah

 – Ukua jo jangko ndak talampau

 

Basuji jo banang ameh

Panutuik jahik pangka langan

Tando mambuhua ndak mambuku

 Pangulu kok lai tangkeh

 – Tantu santoso kamanakan

 – Nagari nan indak dapek malu

 

Langan balilik suok kida

Basisiak makau ka amasan

Gadang basalo jo nan ketek

 Pangulu paham kok caia

 – Uleh jo buhua kok mangasan

 – Bak kayu lungga pangabek

 

Tando rang gadang bapangiriang

Tagak ba apuang jo aturan

Ba ukua jangko jo jangkau

 Tagak pangulu kok bapaliang

 – Unjuak kok indak babarian

 – Pantangan adaik Minangkabau

 

Unjuak ba agak ba inggoan

Lihia nyo lapeh ndak bakatuak

Babalah sa hinggo dado

 Indak namuah bapangku tangan

 – Walau kurang dapek ditukuak

 – Taserak dikampuangan nyo

 

Rang gadang alam nyo leba

Rang cadiak padang nyo lapang

Indak karuah aia dek ikan

 Indak bakisa di nan bana

 – Walau ba a coba an datang

 – Bapantang guyah sandi iman

 

Indak rusak gunuang dek kabuik

Paik manih pandai malulua

 Jan takuik ma elo suruik

 – Kalau nyo langkah lah talanjua

 

Tagang nyo bajelo-jelo

Kanduanyo badantiang-dantiang

Hati lapang paham saleso

Pasiah lidah pandai barundiang

 

Sarawa :

 

Sarawa hitam gadang kaki

Kapanuruik labuah nan luruih

Panampuah jalan nan pasa

 Nan sipaik pangulu di nagari

 – Malu kok indak katahapuih

 – Tando nyo budi lah tajua

 

Kadalam koroang jo kampuang

Sampai ka koto jo nagari

Langkah salangkah baliak suruik

 Tagak pangulu kok nyo tangguang

 – Tando bamain aka budi

 – Bak gunuang dilampok kabuik

 

Pado pai suruik nan labiah

Langkah salasai baukuran

Ma agak kuku jan tataruang

 Pakai lah paham tulak raiah

 – Simpai nan taguah diganggaman

 – Itu pitua bundokanduang

 

Mangko sarawa kain hitam

Paham hakikaik tahan tapo

Manahan sudi jo siasek

 Buruak baiak pandai mangganggam

 – Ba iman taguah didado

 – Curiang barih dapek diliek

 

Mananti bandiang kok tibo

Kumuah bapantang kalihatan

 Tando nyo kapa banankodo

 – Mangko nyo turun kalautan

 

Walau sagadang bijo bayam

Jadi pantangan salamonyo

 Saciok bak anak ayam

 – Tandonyo pangulu lah sakato

 

Sisampiang :

 

Basisampiang sahinggo lutuik

Kayo jo mikin alamaik nyo

Patuik dalam ndak buliah senteang

 Malu kok indak katatutuik

 – Ka runtuah adaik jo pusako

 – Lah ilang ereang jo gendeang

 

Kok senteang ndak buliah dalam

Mungkin jo patuik ka ukuran

Lakeknyo impik kakida

 Cadiak pandai kok ndak bapaham

 – Budi kok nyampang kalihatan

 – Jadi sampik alam nan leba

 

Satantang jo ampu kaki

Tandonyo lurih batujuan

Suduik seroang manikam jajak

 Tando nyo kito lai babudi

 – Kok tumbuah silang jo bantahan

 – Pandai manimbang jo manggamak

 

Langkah bak cando bapatingkek

Alam satapak bakeh diam

 Kok bak kayu lungga pangabek

 – Kamanakan ka andam karam

 

Alun bakilek alah takalam

Bulan disangko tigo puluah

 –Alun diliyek lah tapaham

 –Lah tantu tampek bakeh tumbuah

 

Cawek :

 

Caweknyo suto bajumbaian

Jumbai nan tangah tigo tampok

Kapalilik anak kamanakan

 Walau bak mano pasakitan

 – Nan buruak samo dipaelok

 – Taserak namuah mangampuangan

 

Kapangabek sako jo sangsako

Nak kokoh lua jo dalam

Guyahnyo bapantang tangga

 Paham guyah iman ndak ado

 – Ibaraik bajalan di nan kalam

 – Tando nyo budi lah tajua

 

Kokohnyo murah diungkai

Kabek sabaliak buhua sentak

 Jadi pangulu kok ndak pandai

 – Dalam aia jajak lah nampak

 

Rapek nagari nak ma ungkai

Tibo nan punyo tangga sajo

Rasio buhua dek pangulu

 Nan bak katidiang rarak bingkai

 – Tangga ciek larak sado nyo

 – Pantangannyo bana dek pangulu

 

Karih :

 

Tasisik karih di pinggang

Sisik nyo tanaman tabu

Latak nyo condoang kakida

 Kalau lah tagak mangupalang

 – Runuik lah kato nan daulu

 – Muluik jo hati jan batuka

 

Dikesoang mangko dicabuik

Gambonyo tumpuan puntiang

Tunangan ulu kayu kamaik

 Jan takuik maelo suruik

 – Dalam bulek usah basandiang

 – Bogo kamati dalam niaik

 

Kokohnyo indak dek ambalau

Guyahnyo bapantang tangga

Tagoknyo murah dicabuik

 Kalau nan adaik minangkabau

 – Asah bacupak di nan data

 – Malu kasamo kito japuik

 

Bengkok nan tangah tigo patah

Luruihnyo manahan tiliak

Bantuak dimakan siku-siku

 Nyampang ratak mambao pacah

 – Batin tasimpan jan tabatiak

 – Runuik lah paham jo ilimu

 

Raso nan dibawo naiak

Pareso nan dibawo turun

Alua patuik jalan batampuah

 Batin tasimpan kok tabatiak

 – Alua patuik sinan bahimpun

 – Pasak kungkuang paham nan taguah

 

Bamato baliak batimba

Sanyawa pulo jo gombanyo

Tajam nan indak mangalupang

 Kalau barasak dinan bana

 – Suok kida badai manimpo

 – Tando nyo langkah nan lah sumbang

 

Kok tajam indak maluko-i

Jajak ditikam kanai juo

 Nan salah samo di ubahi

 – Pulang nyo kabalabeh juo

 

Alah bakarih samporono

Pakirin rajo majopahik

 –Tuah basabab bakarano

 –Pandai batenggang di nan rumik

 

Tarompa :

 

Takanak tarompa kulik kalaf

Kapananai sangsako nak nyo tagok

Sako nak tatap jo enggeran

 Bogo manusia basipaik kilaf

 – Nan buruak samo dipaelok

 – Usah manguntiang dilipatan

 

Kapanuruik labuah nan goloang

Panampuah jalan nan pasa

Sampai ka koto jo nagari

 Walau didunia toloang manoloang

 – Usah barasak di nan bana

 – Pado tacemo dinagari

 

Panuruik anak kamanakan

Mancaliak parik nan ta-ampa

Adokoh rando dapek malu

 Nyampang tatampuah di nan bukan

 – Tando nyo budi lah tajua

 – Babaliak ka kato nan daulu

 

Kok jauah kamancaliak-caliak

Jikok ampiang manyilau-nyilau

Jikok malam danga-danga an

 Kok lai mancinto ka nan baiak

 – Indak baniaik nak mangacau

 – Samo mancari ridha tuhan

 

Bajalan ba aleh tapak

Malenggang babuah tangan

Manuruik adaik jo limbago

 Bogo kamalah ka di asak

 – Kato bana jadi padoman

 – Baitu adaik nan biaso

 

Tungkek :

 

Tungkeknyo dari kayu kamaik

Ujuang tanduak kapalo perak

Kapanupang sako jo sangsako

 Walau kamati dalam niaik

 – Indak namuah bakisa tagak

 – Itu pakaian salamonyo

 

Kapanahan sako nak jan rabah

Panueh sangsako nak jan lipua

Sako nak tatap jo enggeran

 Jiko tapijak di nan salah

 – Tando nyo langkah lah talanjua

 – Bak rumah gadang katirihan

 

Ingek samantaro balun kanai

Kulimek sabalun habih

 Walau tatungkuik tagulampai

 – Nan miang samo kito kikih

 

Malantai sabalun lapuak

Maminteh sabalun hanyuik

 Kok nyampang bakisa duduak

 – Kato nan bana ka disabuik

 

Gantang tatagak jo lanjuangnyo

Sumpik tatagak jo isinyo

Adaik tatagak jo limbago

 Kok nyampang paham basangketo

 – Nak jan tumbuah cacek binaso

 – Cari lah ujuang jo pangka nyo

 

Adaik nan batalago buek

Cupak nan tarang samato

Taga dek sipaik nan badiri

 Warih nan samo kito jawek

 – Pusako samo ditarimo

 – Baitu adaik nan usali

 

Undang Duo Puluah :

 

Undang undang nan duo puluah

Yaitu tabagi duo

 –Mintak didanga sungguah sungguah

 –Nak dapek paham ma’ananyo

 

Duo baleh untuak panuduah

Salapan untuak pancemo

 –Hiduik didunia kok ndak sungguah

 –Di akiraik antah bak mano

 

Anggang lalu atah pun jatuah

Pulang pagi babasah basah

 –Pangulu kok lai satubuah

 –Tantu rakyaik jadi sabingkah

 

Bajalan bagageh gageh

Bajua bamurah bamurah

 –Tungganai nagari kok lai tangkeh

 –Gunuang nan tinggi jadi randah

 

Talacuik tapakuak mati

Talalah takaja pulo

 –Nan mudo kok lai barani

 –Mungkasuik sampai kasadonyo

 

Putuih tali ditangah jalan

Batimbang kato dek manjawok

 –Alim ulama kok sapaham

 –Apo dibuek jadi tagok

 

Tacancang bariang lah luko

Tabayang batubuah nampak

 –Pangulu kok lai sakato

 –Manuruik rakyaik nan banyak

 

Kacondoangan mato rang banyak

Tibo pikek langau tabao

 –Parik paga kok lai bijak

 –Nagari aman jo santoso

 

Itulah undang duo baleh

Nak samo kito mamahami

 –Pakailah rundiang nan bakieh

 –Kito tapuji dinagari

 

Kok hanyo undang nan salapan

Mari nak samo kito liek

 –Nak jan tatampuah di nan bukan

 –Salah tampuah buliah di ambek

 

Dago dagi mambari malu

Sumbang salah laku parangai

 –Tapati kato nan daulu

 –Mangkonyo kusuik kasalasai

 

Maliang curi ka liang lantai

Tikam bunuah padang badarah

 –Walau tatungkuik tagulampai

 –Usah bakisa di nan bana

 

Sia baka sapotoang suluah

Upeh racun tabang basayok

 –Bogo hancua bogo kaluluah

 –Nan buruak samo dipaelok

 

Samun saka tagak dibateh

Umbuak umbi budi marangkak

 –Suok kida ombak ma ampeh

 –Usah bakisa tampek tagak

 

Itulah undang nan salapan

Nak samo kito mamahami

 –Kunci lah biliak kaimanan

 –Nak jan tacemo dinagari

 

Falsafah Pakaian Bundo Kanduang

 

Tingkuluak :

 

Takanak tingkuluak dikapalo

Bantuak lahia bayangan isi

Panjang ndak dapek kito ukua

Leba ndak dapek kito bidai

Tiok lipek akak manjala

Tiok katuak budi marangkak

Gonjoang ateh baliak batimba

Lambang nareco bayang adaik

Adaik nan basandi syarak

Syarak nan basandi kitabullah

Walau kabek buliah dibukak

Nan buhua ndak buliah guyah

Ujuangnyo duo bajumbai

Sajumbai dimuko kaniang

Jadi sumandan dalam kampuang

Sajumbai jatuah kabalakang

Panampin niniak jo mamak

Salilik lingkaran kaniang

Ikek santuang dikapalo

Tampuak dek paham tiok lipek

Lebanyo pandindiang kampuang

Panjang pandukuang anak katurunan

Hamparan rumah nan gadang

Paraok gonjoang nan ampek

Bakeh bataduah kahujanan

Bakeh balinduang kapanasan

Iyo dek anak katurunan

Nan sapayuang sapatagak

Dibawah payuang lingkungan cupak

Manjala masuak nagari

Kapai tampek batanyo

Kapulang tampek babarito

Kusuik nan ka manyalasai

Karuah nan kamanyaniahi

Hukum adia katonyo bana

Sapakaik warih mandiri an

 

Baju :

 

Babaju kuruang gadang langan

Pa apuih miang dalam kampuang

Pa ngipeh angek nak nyo dingin

Siba batanti timba baliak

Batabua perak ba ukia

Baturap jo banang ameh

Basuji jo banang makau

Panutuik jahik pangka langan

Tando mambuhua ndak mambuku

Ma uleh indak mangasan

Langan balilik suok kida

Basisiak makau ka amasan

Gadang basalo jo nan ketek

Tandonyo bundo bapangiriang

Tagak ba apuang jo aturan

Ba ukua jangko jo jangkau

Unjuak ba agak bainggokan

Lihianyo lapeh tak bakatuak

Babalah sahinggo dado

Bundo kanduang alamnyo leba

Bundo kanduang padangnyo lapang

Ndak kruah aia dek ikan

Ndak rusak gunung dek kabuik

Pahik manih pandai malulua

 

Dukuah :

 

Takanak dukuah dilihia

Dukuah pinyaram bungo inai

Bagalang salingkaran tangan

Ba cincin sa ukuran jari

Tumpuan subang ka talingo

Tumpuan canggai ka kalingkiang

Alua patuik sinan bahimpun

Latak